“Hay điên đảo” vẫn cảm thấy chưa đủ để mô tả cảm giác của tui sau khi xem xong The Odyssey.

Một trạng thái vừa choáng ngợp vừa day dứt mà bộ phim để lại. Đã một tuần sau khi xem, nhưng đầu tui vẫn còn mắc kẹt ngoài biển, giữa tiếng sóng, bài hát thì thầm của Sirens và cái khoảnh khắc Odysseus kéo căng cây cung trong một pha sync với âm thanh đỉnh chóp rùng mình.

Đã lâu lắm rồi, kể từ Interstellar, tui mới gặp lại cảm giác một bộ phim không chịu kết thúc cùng phần credit như vậy. Xem xong nhưng cảm xúc vẫn tiếp tục dâng lên, các cảnh phim cứ quay lại trong đầu và buộc tui phải nghĩ về nó thêm nhiều ngày. Tui biết chắc mình sẽ phải xem lại, nhiều khi không chỉ một hai lần.

Nói về hình thức, đây đúng là một bản anh hùng ca: chiến tranh, thành trì, đại dương, quái vật, thần linh và một người thủ lĩnh mất hai mươi năm để trở về nhà. Nhưng về bản chất, The Odyssey gần như là một câu chuyện lật ngược hình tượng người anh hùng. Christopher Nolan không kể nhiều đến việc Odysseus chiến thắng vĩ đại ra sao; ông quan tâm đến thứ còn lại bên trong một con người sau khi chiến thắng ấy đã đi qua.

Và có lẽ đó là nghịch lý đẹp nhất của phim: một tác phẩm hoành tráng về quy mô nhưng thứ đọng lại dai dẳng nhất lại là những gì đã mất: những người đã chết, Troy chỉ còn trong ký ức, những người lính nằm lại ngoài đại dương, gia đình mà Odysseus không biết còn như xưa, chính con người ông trước chiến tranh, và cả khái niệm “nhà” có lẽ chỉ còn tồn tại trong tưởng tượng. Chúng bám theo Odysseus trên từng chặng đường, len vào ký ức, vào giấc mơ, vào những quyết định ông đưa ra.

The Odyssey của Nolan, với tui, là một kiệt tác về những bóng ma đó. 

Ngoài ra, đây cũng là lần thứ mấy chục anh chị em tốn mớ tiền đưa Matt Damon về nhà, và lần thứ ba Nolan cho nhân vật chính của mình tưởng chết queo rồi, bằng cách nào đó lại tìm đường về với Anne Hathaway. The Dark Knight Rises, Interstellar và giờ là The Odyssey :)))) 

Một vài điều nên biết trước khi xem

Trước khi bước vào phần spoil toàn tập bên dưới, có vài điều tui nghĩ sẽ hữu ích nếu bạn chưa xem phim hay chưa từng đọc qua tập thơ gốc của Homer.

Đầu tiên, đừng kỳ vọng đây là một bộ phim fantasy truyền thống, nơi người hùng xịn xò lần lượt đánh bại một dàn yêu quái CGI rồi trở về trong vinh quang. Quái vật vẫn có, các cuộc phiêu lưu vẫn cực kỳ hoành tráng, nhưng chúng không thực sự là trọng tâm.

Bạn cũng không cần phải đọc sử thi của Homer trước. Chỉ cần biết Odysseus là vua xứ Ithaca, Penelope là vợ ông, Telemachus là đứa con trai ông bỏ lại khi còn rất nhỏ, và sau mười năm chiến đấu tại Troy, ông mất thêm mười năm nữa để tìm đường trở về.

Một khái niệm quan trọng hơn là Zeus’s Law, luật thiêng ở xứ Hy Lạp cổ về mối quan hệ giữa chủ nhà và người khách. Một người đã mở cửa nhà mình có nghĩa vụ tiếp đón và bảo vệ khách; ngược lại, người khách không được lợi dụng lòng hiếu khách, xúc phạm chủ nhà hay mang bạo lực vào nơi đã cưu mang mình.

Gần như toàn bộ câu chuyện vận hành trên việc con người tôn trọng, lợi dụng hoặc phá vỡ ranh giới thiêng liêng ấy. Người Troy nhận Ngựa gỗ vào thành như một món quà hòa bình. Phe cầu hôn ăn ở trong cung điện Ithaca rồi chiếm đoạt tài sản và đe dọa gia đình chủ nhà. Odysseus trở về để trừng phạt họ, để rồi cũng phạm sai lầm trước Zeus’s Law.

Phim cũng gần như không cho các vị thần xuất hiện trực tiếp. Ngoại trừ Athena, thần linh trong phim là vô diện, chủ yếu tồn tại qua tự nhiên, dấu hiệu và cảm giác: Zeus qua tiếng sấm, Poseidon qua biển cả. Họ được cảm nhận nhiều hơn được nhìn thấy.

Thêm nữa, phần lớn hành trình trên biển được kể qua những ký ức đứt đoạn của Odysseus trong bảy năm sống cùng Calypso. Nghe tới Nolan thì nhiều người sẽ lo phim khó hiểu hack não đồ, nhưng thực ra Odyssey vẫn rất dễ theo dõi dù kể phi tuyến tính. Đến khi ông trở lại Ithaca, câu chuyện gần như trở thành một đường thẳng, chỉ còn vài flashback ngắn.

Và cuối cùng, điều gì quan trọng thì nói 3 lần: đi xem IMAX, đi xem IMAX, đi xem IMAX.

Phần còn lại spoil gần như toàn bộ phim.

---

---

---

Bóng ma của chiến thắng

Thông thường, một câu chuyện anh hùng kết thúc lúc thắng trận: thành trì sụp đổ, quân địch bị đánh bại và lịch sử khắc tên người hùng vào vĩnh viễn. The Odyssey lại bắt đầu đúng tại khoảnh khắc mà một anh hùng ca khác đáng lẽ đã kết thúc.

Kế hoạch Ngựa gỗ là chiến tích vĩ đại nhất của Odysseus, chứng minh sự thông minh, kiên nhẫn và khả năng “thinking out of the box” thượng thừa. Nhưng Nolan không kể nó như một đỉnh cao, mà như điểm khởi đầu của một cơn ác mộng.

Người Troy nhận con ngựa như một món quà hòa bình và đưa nó vào trong điện thờ của họ. Người Hy Lạp lợi dụng chính hành động hiếu khách ấy để mở cổng thành từ bên trong và bắt đầu cuộc đồ sát những người hoàn toàn không đủ khả năng chống trả.

Về cuối phim, Odysseus tự diễn tả tội lỗi đó với Penelope:

“One man’s idea, one man’s scheme… broke Zeus’s Law forever.”

“Chỉ một ý tưởng của một người, một mưu kế của một người… đã phá vỡ Zeus’s Law mãi mãi.”

Penelope đã nhắc rằng:

“It was what all of you did.”

“Là điều tất cả các người đã làm.”

Một câu rất ngắn, nhưng nó không cho phép Odysseus biến Troy thành bi kịch riêng của một thiên tài lầm lỡ. Ngựa gỗ là kế hoạch của ông, nhưng sự hủy diệt sau đó là lựa chọn của cả một đạo quân.

Và chính khoảnh khắc cánh cổng Troy mở ra đã cô đọng tất cả điều đó. Agamemnon với bộ giáp Batman đứng giữa hai cánh cửa khổng lồ, rồi lừng lững bước tới. Chắc Nolan bảo ổng “đi ra đứng giữa rồi từ từ đi dzo”, vậy mà ổng làm pha aura farming max level áp đảo chắc trong top đầu lịch sử điện ảnh luôn.

Nhưng càng nghĩ về khung hình ấy, tui càng thấy nó đáng sợ hơn là hào hùng. Agamemnon không giống một vị tướng chiến thắng, mà trông hệt thần chết Thanatos đang bước qua cánh cổng để gõ hồi chuông cuối cùng cho thành Troy.

Giữa cuộc tàn sát, Odysseus nhìn thấy một cô gái trẻ bị binh lính chém giết, và Nolan cắt xen khoảnh khắc ấy với hình ảnh bức tượng Athena mất đầu. Sau này, Athena xuất hiện với chính khuôn mặt của cô gái đó (cùng do Zendaya MJ thủ vai). Phim không trực tiếp giải thích mối liên hệ này, nhưng với tui, việc Athena mang chính khuôn mặt ấy khiến bà không chỉ là nữ thần bảo hộ hay tiếng nói của trí tuệ, mà giống phần lương tâm ám ảnh Odysseus đã mang theo từ Troy. Một khuôn mặt ông không thể nhớ lại trọn vẹn, nhưng cũng không bao giờ có thể quên. Đó là bóng ma đầu tiên theo ông rời Troy, bóng ma của chiến thắng. Ngựa gỗ giúp Odysseus kết thúc một cuộc chiến, nhưng cách ông thắng trận cũng khiến ông không còn đủ nguyên vẹn để trở về nhà.

Bóng ma của người chết

Một trong những phân đoạn xuất sắc và ám ảnh nhất phim là lúc Odysseus đi xuống cõi Âm phủ

Underworld trong phim không giống một thế giới kỳ ảo đầy các linh hồn bay lượn. Nó giống một nơi những ký ức đen tối bị cô đặc lại: bùn, máu, bóng tối và những khuôn mặt Odysseus đã dành nhiều năm để không nghĩ đến.

Agamemnon xuất hiện như một lời cảnh báo hơn là một cuộc hội ngộ: ông sống sót qua mười năm chiến tranh, trở về quê hương trong vinh quang, để rồi bị giết ngay trong chính căn nhà của mình, khiến “nhà” lần đầu tiên trở thành một thứ đáng sợ, nơi một người có thể sống sót trước chục năm chiến tranh, quái vật và biển cả nhưng vẫn không biết điều gì đang chờ sau cánh cửa quen thuộc. Liệu Penelope có còn chờ Odysseus, Ithaca có còn là nhà của ông, hay ông chỉ đang tìm đường về một nơi đã biến mất từ lâu.

Nhưng nếu Agamemnon là nỗi sợ về tương lai, thì Sinon là điều kéo Odysseus trở lại với quá khứ, một quá khứ ông không thể biện minh. Sinon không có trong The Odyssey hay Iliad của Homer. Nhân vật này đến từ Aeneid của Virgil và thường được nhớ đến như kẻ lừa đảo giúp người Hy Lạp đưa Ngựa gỗ vào thành Troy.

Nolan chọn cách đảo ngược hoàn toàn hình tượng đó.

Sinon trong phim không phải một thiên tài nói dối mà là một người trẻ bị những kẻ quyền lực hơn quyết định số phận: từ việc đổi lá thăm với Antinous để ra trận trong khi Odysseus chứng kiến và cho phép, đến việc mười năm sau bị chính Odysseus dùng làm mồi nhử cho kế hoạch Ngựa gỗ. Hai khoảnh khắc cuối cùng nối lại với nhau trong Underworld, nơi Odysseus không còn có thể tách chúng thành hai quyết định riêng biệt, mà phải đối diện với toàn bộ hậu quả của chuỗi lựa chọn đã hủy hoại cuộc đời Sinon.

Màn độc thoại xuất sắc của Elliot Page trong vai Sinon ở Underworld, với gương mặt phủ đầy máu và bùn đất, là lúc hình tượng người hùng của Odysseus bị xé toạc hoàn toàn. Nolan chạm vào một điều khó chịu: liệu còn đúng không, nếu trên con đường thành công phải nghiền nát một người vô tội?

Đây là lúc câu chuyện vượt khỏi những liên hệ PTSD thông thường để chạm tới một dạng tổn thương sâu hơn: Odysseus không chỉ bị ám ảnh bởi những gì đã xảy ra với mình, mà còn bởi những điều chính mình đã làm. Người chết không cho ông tiếp tục kể câu chuyện nơi mình luôn là người hùng; Ngựa gỗ giúp ông thắng Troy, nhưng Sinon buộc ông phải hiểu cái giá thật sự của chiến thắng ấy.

Bóng ma ở những hòn đảo

Nhìn bên ngoài, phần giữa phim giống một hành trình thần thoại quen thuộc: Odysseus lần lượt đối diện người khổng lồ, phù thủy, quái vật biển và những giọng hát có thể kéo con người tới cái chết. Nhưng mỗi thử thách cũng để lại thêm một dạng bóng ma mà ông phải mang theo.

Mọi tai họa khởi đầu từ cuộc đụng độ với Polyphemus, một Cyclops vốn là con trai của Poseidon. Đây có lẽ là phân đoạn mang màu sắc horror rõ nhất phim, khi Odysseus không còn là người hùng tạo nên chiến tích mà chỉ là một thủ lĩnh cố đưa những người còn sống thoát khỏi hang động.

Sau khi đoàn thuyền đã trốn được, Polyphemus phun ra chiếc mũ giáp của một người lính mà nó vừa ăn. Không còn thi thể để chôn cất, không còn lời trăn trối, chỉ còn một mảnh giáp bị nhả ra như dấu vết cuối cùng của một con người. Odysseus quay lại và bắn mũi tên cuối cùng vào mặt nó, một hành động không còn cần thiết để sống sót, mà đến từ đau đớn, giận dữ và nhu cầu bắt con quái vật phải trả giá.

Polyphemus cầu khấn Poseidon, từ đó biển cả quay lưng với Odysseus, và Poseidon bắt đầu củ hành ông.

Đây cũng là một thay đổi đáng chú ý so với Homer. Trong nguyên tác, Odysseus kiêu ngạo hét tên thật sau khi thoát, khiến Poseidon biết danh tính và trừng phạt. Phim bỏ khoảnh khắc phông bạt đó, khiến phát bắn cuối nghiêng về nỗi đau mất đồng đội nhiều hơn. Phiên bản gốc của Homer cay đắng hơn vì Odysseus bị hại bởi chính nhu cầu được công nhận; phiên bản Nolan buồn hơn, vì ông vẫn chưa biết cách bước tiếp mà không ngoái lại những người đã mất.

Những người khổng lồ mặc giáp sắt là một trong các hình ảnh kỳ lạ nhất phim. Trong khi quân Hy Lạp vẫn mang giáp đồng, họ xuất hiện trong lớp sắt sáng choang như một nền văn minh vượt quá khả năng hiểu biết của những người vừa đặt chân tới. Với tui, cách Nolan hình tượng hóa Laestrygonians (vốn trong sách là một bộ tộc khổng lồ ăn thịt người) có cảm giác như chiến tranh tự khoác lấy hình hài rồi quay lại nuốt chửng những người sống sót.

Scylla và Charybdis lại đại diện cho những quyết định không có đáp án đúng. Odysseus biết trước Scylla sẽ bắt sáu người nhưng vẫn đưa tàu đi qua, vì lựa chọn còn lại có thể khiến tất cả chết trong Charybdis. Đó là bi kịch của người thủ lĩnh: đôi khi không được chọn giữa đúng và sai, mà chỉ được chọn phương án ít tồi tệ hơn, rồi phải sống tiếp cùng ký ức về những người đã chết vì quyết định ấy.

Circe thì nhìn thấy con thú bên trong những người lính. Bà cho họ ăn một món canh có phép thuật rồi biến họ thành heo, nhưng cách bà nói về cướp bóc, bạo lực và chiến tranh khiến phép thuật ấy giống một sự phơi bày hơn là biến đổi. Trong mắt Circe, những người đàn ông đó đã trở thành thú vật từ trước khi bà chạm vào họ.

Odysseus thuyết phục rằng họ không đến để cướp phá, mà chỉ muốn trở về nhà. Circe đổi ý khá nhanh, khiến nhân vật đôi lúc giống một luận điểm phản chiến hay hơn là một con người hoàn chỉnh. Dù vậy, toàn bộ phân đoạn vẫn kinh dị theo kiểu rất Nolan: không cần jumpscare mà vẫn khiến người xem rờn rợn. Nếu ổng làm hẳn một phim horror chắc cũng dzui lắm :)))

Khúc hát của những gì đã mất

Phân đoạn xuất sắc nhất trong toàn bộ hành trình trên biển, với tui, chắc chắn là Sirens.

Odysseus yêu cầu đồng đội trói mình vào cột buồm để trở thành người đầu tiên sống sót sau khi nghe được tiếng hát của Sirens. Sau khi con tàu đã vượt khỏi vùng nguy hiểm, Eurylochus mới hỏi ông đã nghe thấy gì.

Eurylochus: What was the song of the sirens like?
Eurylochus: Khúc hát của Sirens nghe như thế nào?

Odysseus: All the things you wanted to be and then all the things you wished you never wished for. It was a delicious itch you want to scratch but you find it under the skin and can’t reach it. So the delicious itch becomes unbearable. It told you what you most want is what you most can’t have and that the most you can’t have is what you already had and lost. It was a song of all the promises I failed to keep. And it told me I don’t really want to go home.
Odysseus: Là tất cả những gì anh từng khao khát trở thành, rồi tất cả những điều anh ước giá như mình chưa từng ao ước. Nó giống một cơn ngứa ngọt ngào khiến anh chỉ muốn đưa tay gãi, nhưng lại nằm sâu dưới da, ở một nơi anh không bao giờ chạm tới. Và rồi sự ngọt ngào ấy trở nên không thể chịu đựng nổi.

Nó nói rằng điều anh khao khát nhất cũng chính là điều anh không thể có; và thứ anh không thể có nhất lại là điều anh từng có, rồi đánh mất.

Đó là khúc hát của tất cả những lời hứa tôi đã không thể giữ.

Và nó nói với tôi rằng, thật ra, tôi không hề muốn trở về nhà.

Tui nghĩ đây là đoạn thoại hay nhất phim.

Sirens không cám dỗ Odysseus bằng khoái cảm thể xác. Chúng hát về con người ông từng muốn trở thành, về những khả năng đã vuột mất và những lời hứa chưa bao giờ được giữ trọn.

Quan trọng hơn, chúng nói ra điều ông không dám thừa nhận: Odysseus luôn khẳng định mục tiêu của mình là trở về với Penelope và Telemachus, nhưng có lẽ ông cũng sợ chính điều ấy hơn bất kỳ con quái vật nào. Ông sợ Penelope đã thay đổi, sợ con trai không nhận ra mình, sợ Ithaca không còn chỗ cho mình. Và đáng sợ nhất, ông sợ họ vẫn nhận ra ông nhưng không thể yêu con người ông đã trở thành. Sợi dây trói Odysseus không chỉ ngăn ông tìm đến cái chết, mà buộc ông phải đứng yên và nghe một sự thật mà nếu được tự do, ông sẽ chạy khỏi nó. Sirens không chữa lành Odysseus; chúng chỉ bóc trần lời nói dối cuối cùng mà ông vẫn bám vào.

Calypso và sự lãng quên dễ chịu

Calypso là cạm bẫy nguy hiểm nhất vì nàng không hề giống một cạm bẫy.

Không có quái vật. Không có máu. Không có xiềng xích. Chỉ có thức ăn, sự dịu dàng, một cuộc sống yên bình và khả năng quên đi tất cả.

Calypso đưa hoa sen (aka ma túy đá haha) cho Odysseus ăn để ông quên gần như toàn bộ quá khứ. Những mảnh ký ức về Troy, Polyphemus, Circe, Scylla, Sirens và những người đã chết mất nhiều năm mới từ từ trở lại qua các flashback, như một tâm trí đang miễn cưỡng xây lại câu chuyện của chính mình.

Đây là một trong những thay đổi thú vị nhất của Nolan so với sách: ông hòa phần Lotus-Eaters vào chương Calypso. Calypso không giam Odysseus bằng bạo lực. Nàng cho ông một nơi quá dễ chịu để rời đi, một “nhà tù” nuôi dưỡng ông bằng sự dịu dàng và lãng quên. Nàng đề nghị ông ở lại mãi mãi, sống một cuộc đời không tuổi già, không cái chết và không cần đối diện với quá khứ. Nhưng sống mãi mà không còn ký ức, trách nhiệm hay mục đích cũng là một dạng chết. Odysseus từ chối và chọn một cơ thể sẽ già đi, một cuộc đời có thể kết thúc, một người vợ chẳng biết có còn như xưa, và một mái nhà có thể đã thay đổi.

Có một chi tiết hay là trước khi Calypso quyết định giúp ông nhớ lại và để ông đi, sấm sét vang rền. Phim không trực tiếp nói Zeus đã ra lệnh, nhưng Calypso hiểu điều gì đó và cuối cùng chấp nhận buông tay.

Trong thế giới của Nolan, các vị thần không cần hiện hình để lên tiếng.

Odysseus từng hỏi Athena:

“Why can’t the gods speak in ways we understand?”

Athena trả lời:

“Who doesn’t understand thunder? Fire? The smile of a child? A good harvest?”

Câu thoại này gần như tóm gọn cách Nolan xây dựng thần linh: họ không cần hiện hình hay nói bằng ngôn ngữ con người, mà hiện diện qua cả hủy diệt lẫn sự sống: trong tiếng sấm, ngọn lửa, nhưng cũng trong nụ cười của một đứa trẻ hay một mùa màng tốt lành, những điều con người có thể cảm nhận mà không cần ai giải thích. Các vị thần trong The Odyssey không hề vắng mặt. Họ chỉ hiện diện giống những bóng ma: không cần được nhìn thấy để ta biết họ đang ở đó.

Bóng ma trở về nhà

Odysseus dành hai mươi năm hướng về Ithaca, nhưng trong phần lớn thời gian, Ithaca chỉ tồn tại trong ký ức. Ông nhớ Penelope của hai mươi năm trước. Ông nhớ Telemachus như một đứa trẻ sơ sinh. Ông hướng về một mái nhà nhưng không biết những con người trong đó có còn nhận mình là một phần của họ hay không.

Khi trở về trong hình dạng một kẻ ăn mày, Odysseus gần như đúng nghĩa là một bóng ma đi lại trong chính cung điện của mình.

Người đầu tiên nhận ra ông ở nhà, không phải Penelope hay Telemachus.

Là Argos. Chú chó già chỉ kịp vẫy đuôi một lần rồi chết. Argos không cần Odysseus nói tên. Không cần chiến tích hay vương miện. Nó nhận ra phần con người còn sống bên dưới lớp bùn, máu, râu tóc và hai mươi năm mất tích. Sau một hành trình nơi Odysseus liên tục không biết mình còn là ai, một chú chó chỉ cần nghe mùi ông và biết ngay câu trả lời. Ông cúi xuống xoa đầu Argos và từ đó giúp Telemachus nhận ra người đàn ông trước mặt là cha mình.

Cảnh này nhói tim tui mạnh hơn rất nhiều câu chuyện gốc của Homer, khi Odysseus buộc phải lờ đi Argos vì không muốn lộ thân phận.

Penelope của Anne Hathaway cũng không phải một phần thưởng thụ động đứng đợi cuối câu chuyện. Bà đã giữ Ithaca tồn tại suốt hai mươi năm, trì hoãn phe cầu hôn và duy trì một trật tự mong manh bằng trí thông minh của chính mình.

Tui chỉ tiếc phim bỏ hoàn toàn phép thử chiếc giường. Trong Homer, Penelope thử Odysseus bằng cách nhắc đến việc di chuyển chiếc giường của họ, một điều bất khả thi vì chính ông đã xây nó quanh một thân cây sống. Đó không chỉ là phép thử danh tính mà còn là khoảnh khắc cho thấy Penelope thận trọng và thông minh hệt như chồng.

Phiên bản phim để bà chấp nhận ông dễ hơn, giúp cuộc đoàn tụ trôi chảy về cảm xúc nhưng làm mất một nét rất Penelope.

Khi bóng ma Troy trở về Ithaca

Không một kẻ cầu hôn nào đủ sức căng dây cây cung Palintonos của Odysseus.

Rồi người ăn mày cầm lấy nó.

Đây là một trong những khoảnh khắc điện ảnh đã nhất tui từng trải nghiệm trong rạp. Không phải vì hành động quá phức tạp, mà vì Nolan, Ludwig Göransson và toàn bộ đội ngũ âm thanh dồn mọi thứ vào một chuyển động duy nhất.

Odysseus bắt đầu kéo dây. Âm nhạc cũng căng theo và đẩy lên cao trào khi Odysseus căng dây cung như đánh lên một giai điệu rùng mình. Một giai điệu thông báo, Odysseus đã trở về, và cuộc đi săn đã bắt đầu.

Rồi Odysseus khóa cửa và giết sạch phe cầu hôn, với Telemachus chiến đấu bên cạnh. Về mặt đạo đức, phe cầu hôn rõ ràng đã phá vỡ Zeus’s Law. Chúng chiếm nhà, ăn uống vô độ, đe dọa Penelope và lợi dụng lòng hiếu khách trong lúc chủ nhân vắng mặt. Nhưng cách Odysseus trả thù cũng tái tạo chính tội lỗi đã sinh ra mọi bóng ma của ông. Ông cải trang thành một kẻ vô hại để lọt vào bên trong. Ông khóa cửa. Ông yêu cầu giấu mọi vũ khí. Ông biến một không gian được gọi là “nhà” thành nơi đầy giết chóc.

Hệt như chiến thuật Ngựa gỗ đã đưa quân Hy Lạp vào Troy của ông.

Đây có lẽ là lý do phim không frame cuộc thảm sát như một chiến thắng hoàn toàn chính nghĩa, dù các kẻ cầu hôn rõ ràng đáng bị trừng phạt. Odysseus đã dành mười năm để chạy khỏi Troy, rồi cuối cùng mang Troy về đến tận nhà.

Ông xua những bóng ma ra khỏi Ithaca, hay chỉ tạo ra một bóng ma mới?

Cuộc hành trình không kết thúc ở nhà

Trong một anh hùng ca thông thường, Odysseus sẽ giành lại ngai vàng, đoàn tụ với vợ con và sống nốt phần đời còn lại tại Ithaca.

Nolan không cho ông một kết thúc dễ dàng như vậy.

Bằng việc giết sạch phe cầu hôn, Odysseus cũng phá vỡ Zeus’s Law. Ông không thể đơn giản lau máu trên sàn, ngồi lại ngai vàng rồi hành xử như thể mọi thứ đã được khôi phục.

Telemachus ở lại cai trị Ithaca. Odysseus và Penelope rời đi, bước vào exile và lên đường tưởng niệm những người đồng đội đã mất. Ông dành hai mươi năm để trở về nhà, nhưng ngay khi chạm được vào nó, lại phải rời đi.

Nghe qua thì gần như một trò đùa tàn nhẫn của các vị thần, nhưng lần này có một khác biệt rất lớn. Odysseus không bị Agamemnon kéo tới chiến tranh. Không bị Poseidon củ hành ngoài biển. Không chạy khỏi ký ức trong vòng tay Calypso. Và cũng không đi một mình.

Penelope đi cùng ông.

Trong phần lớn bộ phim, “nhà” là một địa điểm Odysseus cố tìm lại. Nhưng có lẽ đến cuối cùng ông mới hiểu rằng nhà chưa bao giờ chỉ là Ithaca. Nhà có thể là người vẫn sẵn sàng bước tiếp bên cạnh mình sau khi đã nhìn thấy tất cả những gì mình trở thành.

Odysseus từng muốn trở về để khôi phục cuộc đời cũ. Cuối cùng, ông nhận ra cuộc đời ấy không còn tồn tại. Telemachus đã trưởng thành, Penelope đã thay đổi, Ithaca có một vị vua mới, và bản thân ông cũng không thể trở thành người đã rời đảo hai mươi năm trước.

Vậy nên ông không thực sự quay về nhà. Ông bắt đầu một hành trình khác.

Những gì còn lại sau hành trình

Tui rất thích cách Nolan diễn giải lại Homer, nhưng không phải lựa chọn nào cũng hoàn toàn thuyết phục.

Một điều kiểu gì cũng phải nhắc đến là Helen. Tranh cãi về nhân vật này thì chắc mọi người đều biết. Nolan dường như cố tình kéo nhân vật ra khỏi hình tượng “người đẹp nghiêng nước nghiêng thành” trong truyền thuyết, để nhấn mạnh rằng Helen chưa bao giờ thực sự là nguyên nhân của cuộc chiến. Bà chỉ là cái cớ bị Agamemnon và những kẻ quyền lực sử dụng để hợp thức hóa tham vọng của họ.

Tui khá thích hướng giải thích phản chiến đó. Vấn đề là trên phim, Helen xuất hiện quá ít và được dàn dựng khá hờ hững, nên ý tưởng chưa đủ thời gian để thành hình. Thay vì nhìn thấy một con người bị biến thành biểu tượng rồi bị cả một nền văn minh lấy tên làm lý do đổ máu suốt mười năm, tui chỉ cảm thấy nhân vật hơi lạc lõng, gần như bước ra từ một bộ phim khác. Vấn đề không nằm ở việc diễn viên có giống hình dung truyền thống về Helen hay không, mà ở chỗ bộ phim không tạo cho bà đủ sức nặng để sự xuất hiện ấy trở nên thuyết phục. Nolan muốn thay đổi định kiến về Helen, nhưng lại chưa xây dựng một hình tượng mới đủ mạnh để thay thế nó. Thành ra cảnh đó vẫn có cảm giác hơi trớt quớt, giống như đang xem Tây Du Ký mà Matt Damon đột nhiên bước ra đóng Hỏa Diệm Vương vậy đó :)))))

Mà tui nghĩ một vấn đề gây tranh cãi khác là Nolan thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận về Odysseus. Ở Homer, ông là anh hùng vượt ngàn thử thách. Ở Nolan, ông là một chiến binh kiệt quệ. Tui rất thích góc nhìn của Nolan, nhưng chắc chắn một phần khán giả sẽ không hài lòng về điều này. 

Một điều nữa trong phim của Nolan là ông vẫn tin khán giả khá nhiều. Ông kể một câu chuyện về tội lỗi, moral injury và lòng hiếu khách bên dưới một bộ phim được PR là thần thoại. Khán giả đến rạp chỉ để xem quái vật và thần linh có thể sẽ hụt hẫng, rồi chê phim vì nó quá khác với bản anh hùng ca mà họ tưởng tượng. Tui tôn trọng sự tin tưởng đó, nhưng cũng đúng là phong cách y chang như những phim trước của ông: không giải thích và để người xem tự ngẫm lấy những điều sâu thẳm ông cài cắm vào phim.

Có lẽ đây cũng là lý do tui muốn xem lại. Lần đầu để bộ phim choáng ngợp mình bằng câu chuyện, hình ảnh và âm thanh. Lần thứ hai để lắng nghe và cảm nhận sâu hơn những bóng ma đã và đang đeo đuổi lấy Odysseus, và để hiểu: Làm sao một người có thể trở về nhà, khi quá nhiều phần của họ đã chết trên đường đi?

---

Đánh giá phim: 9.5/10

Một kiệt tác không hack não mà vẫn rất Nolan. Bộ phim Nolan nhất kể từ Interstellar với tui.

Xếp hạng của cá nhân tui mỗi lần review phim của bác Nolan:

Inception > Interstellar > The Odyssey = The Dark Knight >> The Prestige > Memento > The Dark Knight Rises > Dunkirk > Oppenheimer > Tenet > Insomnia > Following